Yankılayıcı Okuma Nedir? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından İnceleme
İstanbul’un kalabalık caddelerinde yürürken ya da sabah işe gitmek için metrobüste sıkışırken, etrafımdaki insanlar bana her zaman bir şeyler anlatıyor. Bazen bir bakış, bazen bir davranış, bazen de sesler… Herkesin dünyası farklı, her insan bir başka geçmişe, bir başka deneyime sahip. Ama bazen bu dünyalar öylesine birbirine karışıyor ki, hayat bir anlam kazanıyor gibi hissediyorum. Son zamanlarda, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adaletle ilgili düşündükçe, yankılayıcı okuma kavramı hep aklımda. Peki, yankılayıcı okuma nedir ve bu kavram toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından ne ifade eder?
Yankılayıcı Okuma Nedir?
Yankılayıcı okuma, bir metni okurken veya bir durumu gözlemlerken, yalnızca kelimelere veya görünen gerçekliğe odaklanmamak; bunun yerine, derinlerde yatan, sıkça göz ardı edilen anlamları ve bu anlamların toplumsal yapılarla nasıl etkileşime girdiğini fark etmektir. Bu okuma türü, metnin yüzeyine bakmanın ötesine geçer ve okurun kendi deneyimleri, sosyal bağlamı ve kimlikleriyle bir etkileşime girer. Kısacası, bir metni ya da durumu sadece olan biteni görmekten değil, içinde saklı olan, belki de daha önce hiç fark edilmemiş olanları duymaktan ibarettir.
Benim İstanbul’daki günlük yaşamımda yankılayıcı okuma yapmak, her sabah metrobüse binerken başlar. Sabahın erken saatlerinde, yorgun gözlerle işe giden insanları gözlemlemek, hep bana bir şeyler anlatır. Kimisi telefonunun ekranına bakarken, kimisi gözlerini dışarıya diker, kimisi de yanındaki yolcuyla sohbet etmeye başlar. Ama ne zaman ki biri bana “Kadınlar her zaman daha fazla çalışıyor” diye bir şey söylese, orada o an yankılayıcı bir okuma devreye girer.
Toplumsal Cinsiyet ve Yankılayıcı Okuma
Toplumsal cinsiyet, yankılayıcı okumanın önemli bir boyutunu oluşturuyor. Çalıştığım sivil toplum kuruluşunda kadın hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği üzerine birçok proje yürütüyoruz. Yalnızca teorik değil, pratikte de her gün bu farkları görüyorum. Mesela, sabah işe gitmek için metrobüste önümde oturan bir kadının sürekli olarak etrafındaki erkekler tarafından “görünmeyen” ve “duyulmayan” bir şekilde gözlendiğini fark ettim. Bir kadının ya da bir erkeğin toplumdaki yerini algılamak, bireylerin toplumsal cinsiyet rollerinden kaynaklı farklı bakış açıları ve değerlerle şekillenir. Bir erkek için normal olan bir bakış, bir kadın için bazen tehditkar, bazen de hoş olmayan bir hale dönüşebilir.
İstanbul’da toplumsal cinsiyet eşitsizliği her alanda kendini gösteriyor. Okullarda, iş yerlerinde, hatta evde… Yankılayıcı okuma yaparak, bu eşitsizliği daha açık bir şekilde görebilirsiniz. Bir kadının ya da LGBTQ+ bireylerinin toplumsal hayatta karşılaştığı mikro agresyonlar, kültürel ve sosyal kodlarla birleşir. Örneğin, iş yerinde bir kadının fikri yeterince değer görmediğinde, arka planda onun “kadın” kimliği devreye girer. Yankılayıcı okuma, bu tür yapıları fark etmemizi sağlar ve daha eşitlikçi bir toplum için adımlar atmamıza yardımcı olabilir.
Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Perspektifinden Yankılayıcı Okuma
Çeşitlilik, sadece toplumsal cinsiyetle sınırlı kalmaz; etnik kimlik, sınıf, engellilik durumu ve diğer faktörler de bu çerçevede büyük rol oynar. Bir arada yaşadığımız toplumu daha iyi anlamak için çeşitliliği dikkate almak gerekir. Yankılayıcı okuma, farklı kültürleri ve yaşam deneyimlerini anlamamız için bize bir araç sunar. Örneğin, sabah işe gidişimin bir parçası olan toplu taşımada, bazen bir kişinin kendini rahatsız hissetmesi, orada fark ettiğimiz küçük bir davranışla da bağlantılı olabilir.
Geçenlerde metrobüste, yaşlıca bir kadının otobüsün arka kısmında bir yere oturmakta zorlandığını gördüm. O sırada, çoğu kişi yer vermek yerine, kadının kendisini toparlamasını bekledi. O an yankılayıcı okuma yaparak, bu davranışın sadece yaşlılıkla ilgili değil, aynı zamanda bir toplumsal anlayış eksikliğinden kaynaklandığını fark ettim. Kadınlar, yaşlılar ve engelli bireyler için toplumsal altyapı ve tavırların nasıl şekillendiğini görmek, bizi sosyal adaletin farklı boyutlarına da götürür.
Sosyal adalet, yalnızca ekonomik eşitsizliklerle değil, aynı zamanda insanların temel haklarının, kimliklerinin ve değerlerinin tanınmasıyla da ilgilidir. Yankılayıcı okuma, bu değerlerin ne kadar derinlere işlediğini, bireylerin bu kimlikler üzerinden nasıl şekillendiklerini görmemize olanak tanır.
Yankılayıcı Okuma ve Günlük Hayat
Günlük hayatımda, yankılayıcı okuma, çoğu zaman insanların söylediklerinin ya da yapmadıklarının, toplumsal yapılarla nasıl ilişkili olduğunu fark etmeme yardımcı olur. Mesela, bir iş görüşmesinde bir kadının sürekli olarak sesinin yükseltilmesi gerektiği söylenirken, bunun toplumsal bir yapının etkisi olduğunu görürsünüz. Bir iş arkadaşım, son zamanlarda kadınların işyerlerinde daha fazla baskıya maruz kaldığını söylediğinde, sadece “bu böyle” demek yerine, neden böyle olduğuna dair bir sorgulama yapmanın yankılayıcı okuma olduğunu fark ettim.
Çeşitlilik, sosyal adalet ve toplumsal cinsiyet gibi kavramlarla yankılayıcı okuma arasındaki ilişkiyi her gün gözlemleyebilirim. İnsanlar, toplumsal normlar ve değerlerle şekillenmiş düşünce yapılarıyla dünyaya bakar. Bu bakış açıları, etrafımızdaki insanları anlama şeklimizi belirler. Bu yüzden, yankılayıcı okuma, farklı kimliklerin ve grupların karşılaştığı engelleri daha iyi görmemizi sağlar ve toplumda daha kapsayıcı bir yer edinmek için bir araç sunar.
Sonuç Olarak
Yankılayıcı okuma, sadece bir kavramın ötesinde, aslında toplumdaki derin eşitsizlikleri, farklı kimliklere yönelik önyargıları ve toplumsal adaletsizlikleri anlamamıza yardımcı olur. Toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet gibi konularda yankılayıcı okuma yapmak, sadece metinleri değil, aynı zamanda günlük yaşantımızdaki durumları da derinlemesine anlamamıza olanak tanır. Bu şekilde, bir toplumu daha adil, eşit ve kapsayıcı hale getirmek için farkındalık yaratabiliriz.